Openbare lagere school
In dit artikel beschrijven we de geschiedenis van de Openbare Lagere School tot 1950.
Meistershuus
De eerste school in het dorp Heino zelf was in 1775 het Meistershuus aan de Haarstraat, toen Bakenbeltsteeg. Het was de woning van schoolmeester Jan Thijs van Langen. Hoewel de school bedoeld was voor alle kinderen, was het onderwijs in de beginjaren vooral een initiatief van de kerken. De lessen bestonden dan ook voor een groot deel uit godsdienstonderwijs met daarnaast wat rekenen. De schoolmeester was tegelijkertijd koster, voorzanger, klokkenluider en kerkspreker.
In 1810 werd het Meistershuus te klein als school. Inmiddels was de gemeente verantwoordelijk voor het onderwijs en de Markevergadering besloot dat jaar een school te bouwen aan de overkant van de weg (rond Haarstraat 10). De verhuizing vond plaats in 1813. De schoolgebouw had één lokaal. Het was van de gemeente en stond op huurgrond van de Nederlandse Hervormde kerk.
Bij een totaal van 200 leerlingen was in 1831 de school weer te klein. Niet dat die allemaal tegelijk kwamen opdagen. Alleen in de winter was het overvol. De rest van het jaar werden de kinderen vaak thuisgehouden om mee te helpen op de boerderij.
Er was weinig ventilatie, de ingang van buiten was rechtstreeks het klaslokaal in, er was weinig daglicht en de leerlingen zaten letterlijk als haringen in een ton. Daardoor was er elke dag gevaar voor verspreiding van kinderziektes. Ook met de hygiëne was het magertjes gesteld.
Op zoek naar ruimte
De Marke onderzocht in 1834/35 de volgende mogelijkheden:
1. Aanbouw van een extra leslokaal en aanpassen van het bestaande lokaal.
2. Nieuwbouw op dezelfde plek.
3. Nieuwbouw elders.
Toen de huur van de grond in 1836 verdubbelde, besloot de gemeente uit te zien naar een geschikte plaats voor nieuwbouw.
De nieuwe school moest volgens de nieuwe richtlijnen (1835) van de onderwijsinspecteur aan de volgende eisen voldoen:
1. Tochtportaaltje bij de ingang van de school.
2. Een behoorlijk ‘gemak’ (wc) en voor de jongens een ‘waterbak’ (urinoir).
3. Het meeste licht moest op de schoolbordwand vallen.
4. Inwendige ruimte van een lokaal van ten minste 2 kubieke ‘ellen’.
5. Voldoende hoogte om de dampen van ’uitwaseming en adem’ beter te laten optrekken.
6. In het dak moesten bedienbare ventilatieluikjes worden aangebracht.
7. ‘Goede’ schrijftafels in diverse hoogten. Voor de kleinsten kleine lessenaars aan de bestaande banken.
8. Voldoende ruimte op de schrijftafels om ‘hunnen boekjes, letterplakjes, leitjes en griffels te kunnen plaatsen’.
9. Zitruimte op de banken van gemiddeld ½ el (ongeveer 35cm) voor elke leerling.
10. Loden inktkokers in de lessenaars.
11. Voorkeur voor tuimelramen voor luchtverversing in verband met tocht.
Nieuwbouw aan Dorpsstraat Oosteinde
Op 7 februari 1837 werd voor 68 gulden ‘aan de straatweg in de kom van het dorp’ (Canadastraat 50) grond gekocht van Derk Jan Jalink, landbouwer/veearts te Heino, en kon de bouw beginnen. De oude school aan de Bakenbeltsteeg werd verkocht voor 144,10 gulden. De nieuwe school had twee lokalen en werd in 1838 officieel in gebruik genomen.
In 1866 bedroeg het aantal leerlingen in die twee lokalen 231. Naast de hoofdonderwijzer kwam er nu ook een hulponderwijzer. Het was duidelijk: er moest alweer een nieuwe school komen. De school verkeerde in een ‘zeer treurige’ toestand. Door het grote aantal leerlingen was het er vooral in de winter zeer vochtig en bedompt. Het gebouw was gedeeltelijk bouwvallig en ondoelmatig ingericht. In 1872 besloot men weer op zoek te gaan naar een plek voor een nieuwe school.
Weer op zoek naar ruimte
Het meest geschikte perceel bleek aan de andere kant van het dorp te liggen. ‘Het schiet enerzijds tegen den Zandsteeg en anderzijds tegen den straatweg’ (Dorpsstraat 44).
Volgens de tekening en het bestek moest het een school met drie klassen worden en dus moest er ook een tweede hulponderwijzer komen.
Nieuwe eisen aan het gebouw waren:
- Er mochten niet meer dan 7 rijen kinderen achterelkaar zitten.
- Het was wenselijk een voorgalerij en gangen te maken waarin de kinderen ‘hunne petten en jassen kunnen bergen’.
- Er moesten moderne ‘privaten’ komen.
- De hoogte van de lokalen moest minimaal 5,45 meter zijn.
Nieuwbouw aan de Nieuwedijk (Dorpsstraat)
De grond werd aangekocht van Reint de Graaf, broodbakker te Heino, voor de prijs van 950 gulden. De bouw vond plaats in 1875 en de school werd in gebruik genomen in 1876. Naast de school kwam in 1884 een woning voor het hoofd van de school. Dat was sinds 1882 Cornelis Leistikow uit Raalte.
De oude school aan de Canadastraat werd verbouwd tot gemeentehuis, onderdak van de brandspuit en woning voor de gemeenteveldwachter(s).
Ook voor het dagelijkse onderhoud werden mensen geworven.
‘Inzake het schoonhouden van het nieuwe schoolgebouw en de privaten, het aanleggen van de kachels, van de asch en brandstofverzorging wordt er iemand gezocht die tevens nachtwacht, doodgraver, klokluider en verzorger van de gemeenteklokken, het uurwerk en de brandspuit is.’
Teunis Bruggeman en Derk Jan Scheppink werden hiervoor aangesteld.
75 jaar openbare school aan de Dorpsstraat
De school aan de Dorpsstraat heeft heel lang dienst gedaan: zo’n 75 jaar. Daarmee was de historie van het pand nog niet voorbij. Toen in 1950 een nieuwe school aan de Schoolstraat/Julianastraat in gebruik werd genomen, werd de oude school aan de Dorpsstraat verbouwd tot brandweerkazerne en dorpshuis met een gymzaal. Het was het onderkomen voor verenigingen zoals muziekvereniging Ons Genoegen en zangvereniging Advendo, en diverse jeugdsozen, onder andere Flurk. Het gebouw werd uiteindelijk pas rond 2016 afgebroken om plaats te maken voor woningen.
De woning van de hoofdmeester staat er trouwens nog steeds, op de hoek van de Dorpsstraat en de Van der Capellenweg. Daar hebben tot 1949 altijd de hoofdonderwijzers van de Openbare lagere School gewoond: 1882 Cornelis Leistikow, 1894 S. Kuipers, 1902 G.J. Roebertsen, 1929 F. Kappers, 1932 mw G. ten Bergen, 1949 H.R. Tuin. Hierna verhuisde de school naar de Schoolstraat.
Colofon
Wetenswaardigheden openbare lagere school, samengesteld door Geerlig Nijland.
